۱۴۰۵ آبان ۲۲, جمعه

وقتی هنر به جرم تبدیل می‌شود؛ سرکوب آزادی بیان در ایران

 وقتی هنر به جرم تبدیل می‌شود؛ سرکوب آزادی بیان در ایران

هنر همیشه راهی برای بیان حقیقت، روایت رنج‌ها و بازتاب واقعیت‌های جامعه بوده است. اما در ایران، گاهی همین ابزار بیان بهانه‌ای برای بازداشت، تهدید و صدور احکام قضایی علیه هنرمندان می‌شود. شعری که سروده می‌شود، ترانه‌ای که خوانده می‌شود، کتابی که نوشته می‌شود یا حتی تابلویی که نقاشی می‌شود، ممکن است روزی به‌عنوان مدرکی علیه خالق آن در یک پرونده امنیتی مورد استفاده قرار گیرد.

بر اساس گزارش مرکز حقوق بشر در ایران، جمهوری اسلامی در سال‌های اخیر فعالیت‌های هنری و فرهنگی را بیش از پیش به حوزه برخوردهای امنیتی و قضایی کشانده است. بررسی پرونده هنرمندان در رشته‌های مختلف نشان می‌دهد که آزادی بیان هنری در معرض محدودیت‌های جدی قرار دارد و دادگاه‌ها از آثار ادبی و هنری برای طرح اتهام‌های امنیتی استفاده می‌کنند.

نکته قابل‌تأمل این است که حتی دریافت مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز تضمینی برای امنیت هنرمندان نیست. در مواردی، هنرمندانی که فعالیتشان با مجوز رسمی انجام شده، باز هم از سوی نهادهای امنیتی، از جمله سازمان اطلاعات سپاه، مورد پیگرد قرار گرفته‌اند.

این برخوردها تنها به هنرمندان شناخته‌شده محدود نمی‌شود. گروه‌های کوچک ادبی، باشگاه‌های کتاب‌خوانی، محافل شعر و موسیقی و افرادی که برای حفظ و گسترش زبان مادری و فرهنگ بومی خود فعالیت می‌کنند نیز از فشارهای امنیتی در امان نیستند. به این ترتیب، حتی فعالیت‌های فرهنگی محلی و جمع‌های کوچک هنری نیز می‌توانند به موضوع پرونده‌های قضایی تبدیل شوند.

از سوی دیگر، هنرمندان زن با محدودیت‌های مضاعفی روبه‌رو هستند. مقررات تبعیض‌آمیز مبتنی بر جنسیت، از جمله قوانین مربوط به حجاب اجباری و ممنوعیت آوازخوانی زنان، بارها زمینه برخورد قضایی با زنان هنرمند را فراهم کرده است. در چنین شرایطی، هنر برای زنان نه‌تنها با محدودیت‌های اجتماعی، بلکه با خطر مجازات‌های قانونی نیز همراه است.

بر اساس این گزارش، پیامدهای چنین برخوردهایی می‌تواند شامل زندان، شلاق، ممنوعیت خروج از کشور و محرومیت از ادامه فعالیت هنری باشد. اسفندیار آبان در همین زمینه هشدار داده است که مقام‌های جمهوری اسلامی بارها نشان داده‌اند چگونه یک فعالیت سیاسی یا فرهنگی می‌تواند به‌سرعت در قالب یک پرونده امنیت ملی تعریف شود.

هنر با مجوز رسمی، اما بدون امنیت

یکی از نمونه‌های تازه این برخوردها به بازداشت چند فعال فرهنگی و هنرمند در استان خوزستان مربوط می‌شود. طبق گزارش مرکز حقوق بشر در ایران، در هفته‌های اخیر چندین فعال فرهنگی در شهرهای مختلف این استان از سوی سازمان اطلاعات سپاه بازداشت شده‌اند و تعدادی دیگر نیز به مراجع قضایی احضار شده‌اند. وضعیت و محل نگهداری برخی از بازداشت‌شدگان همچنان مشخص نیست.

بخش مهمی از این بازداشت‌ها به پرونده‌ای مشترک درباره تولید و اجرای ترانه‌ای با عنوان «از کارون تا درخت زیتون» مربوط می‌شود؛ اثری که با مجوز اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی اهواز تولید و سپس در یوتیوب منتشر شده بود.

مهدی ناصری، رئیس انجمن شعر عربی شهرستان شوش، و عارف ناصری، فعال فرهنگی، در ارتباط با این ترانه بازداشت شدند. حسین اهوازی و مهدی زائری، خوانندگان این اثر، نیز احضار و تهدید شدند. همچنین محمد کعبی، معروف به «ابوادریس»، و مهدی خالدی، فیلمساز و فعال فرهنگی عرب اهل شوشتر، در ارتباط با همین پرونده بازداشت شدند.

در ادامه این گزارش، به بازداشت اسد حلفی، فعال فرهنگی عرب ۳۷ ساله، نیز اشاره شده است. او پس از یورش نیروهای امنیتی به منزلش در محله گل‌دشت اهواز بازداشت و به مکانی نامعلوم منتقل شده است.

این اتفاقات بار دیگر پرسش مهمی را مطرح می‌کند: اگر اثری هنری با مجوز رسمی تولید شده باشد، چرا خالقان و عوامل آن باید به دلیل فعالیت فرهنگی خود با بازداشت و تهدید روبه‌رو شوند؟

وقتی سکوت تنها راه امن معرفی می‌شود

سرکوب هنرمندان فقط محدود کردن چند فرد یا متوقف کردن یک فعالیت فرهنگی نیست. چنین برخوردهایی به‌تدریج فضای عمومی جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد و به دیگران این پیام را منتقل می‌کند که بیان آزادانه اندیشه و احساس می‌تواند هزینه سنگینی داشته باشد.

وقتی شاعر از سرودن، خواننده از خواندن، نویسنده از نوشتن و هنرمند از خلق اثر بترسد، آنچه آسیب می‌بیند تنها جامعه هنری نیست؛ حافظه فرهنگی، تنوع زبانی و حق جامعه برای روایت کردن زندگی خود نیز آسیب می‌بیند.

هنر قرار نیست در خدمت روایت رسمی قدرت باشد. هنرمند حق دارد از رنج، اعتراض، هویت، عشق، آزادی و واقعیت‌های پیرامون خود سخن بگوید. تبدیل یک ترانه یا شعر به مدرک جرم، در حقیقت تبدیل بیان انسانی به موضوع امنیتی است.

مرکز حقوق بشر در ایران از دولت‌ها و نهادهای سازمان ملل خواسته است برای آزادی فوری افرادی که به دلیل استفاده از حق آزادی بیان زندانی شده‌اند اقدام کنند، وضعیت بازداشت‌شدگان را پیگیری کنند و پرونده‌های مشخص را مستقیماً با مقام‌های جمهوری اسلامی مطرح کنند. همچنین این مرکز خواستار مطرح شدن نقض حقوق بشر در گفت‌وگوهای دوجانبه با ایران، اعمال تحریم‌های هدفمند علیه مسئولان سرکوب آزادی بیان و پایان دادن به مجازات‌های بدنی، از جمله شلاق، شده است.

اما مسئله فراتر از چند پرونده و چند بازداشت است. مسئله حق انسان برای خلق کردن، اندیشیدن و بیان کردن است؛ حقی که نباید به مجوز حکومت وابسته باشد و نباید به بهای آزادی، امنیت و زندگی هنرمند تمام شود.

وقتی یک شعر می‌تواند مدرک جرم باشد، وقتی یک ترانه می‌تواند بهانه بازداشت شود و وقتی یک اثر هنری حتی با مجوز رسمی نیز امنیتی ندارد، دیگر فقط با سرکوب هنرمند روبه‌رو نیستیم؛ با تلاش برای خاموش کردن صدای یک جامعه

زبان خاموش اندیشه ها

نقاشی، زبان خاموش احساسات و اندیشه‌ها

نقاشی برای من چیزی فراتر از کنار هم قرار گرفتن رنگ‌ها و شکل‌ها روی یک سطح است. نقاشی زبانی است که گاهی بدون نیاز به کلمه، عمیق‌ترین احساسات و ناگفته‌ترین اندیشه‌های انسان را بیان می‌کند. هنرمند با استفاده از رنگ، خط، فرم و بافت، جهانی را خلق می‌کند که شاید در واقعیت وجود نداشته باشد، اما ریشه در تجربه‌ها، احساسات و نگاه او به زندگی دارد.

هر اثر نقاشی از مجموعه‌ای از عناصر بصری شکل می‌گیرد که هرکدام نقشی مستقل و در عین حال مرتبط با یکدیگر دارند.

خط، نخستین ردپای اندیشه در نقاشی است. گاهی یک خط نازک و لرزان می‌تواند بیانگر تردید و اضطراب باشد و گاهی خطوط محکم و ممتد، قدرت، حرکت و جسارت را به تصویر بکشند. خط‌ها تنها مرز میان اشکال نیستند؛ آن‌ها می‌توانند مسیر نگاه مخاطب را هدایت کنند و به اثر شخصیت ببخشند.

رنگ، روح نقاشی است. هر رنگ حامل احساسی خاص است و می‌تواند بدون هیچ توضیحی بر ذهن و روان مخاطب تأثیر بگذارد. رنگ‌های گرم ممکن است شور، هیجان و زندگی را تداعی کنند، در حالی که رنگ‌های سرد می‌توانند حس سکون، تنهایی یا آرامش را به وجود آورند. البته معنای رنگ‌ها همیشه ثابت نیست؛ گاهی یک رنگ در کنار رنگی دیگر معنایی کاملاً متفاوت پیدا می‌کند. هنرمند با شناخت روابط میان رنگ‌ها، می‌تواند فضایی خلق کند که مخاطب نه‌فقط آن را ببیند، بلکه آن را احساس کند.

بافت، بُعدی دیگر به تجربه دیدن می‌بخشد. سطحی زبر، خشن، نرم یا شفاف می‌تواند حس متفاوتی در مخاطب ایجاد کند. بافت گاهی از طریق لایه‌های رنگ، ضربه‌های قلم‌مو و گاهی با ترکیب مواد مختلف شکل می‌گیرد. این عنصر به نقاشی کیفیتی ملموس می‌دهد و فاصله میان تصویر و تجربه واقعی را کمتر می‌کند.

فرم و ساختار نیز به اثر هویت و انسجام می‌بخشند. تناسب میان اجزا، تعادل، ریتم و نحوه قرارگیری عناصر در کنار یکدیگر، تعیین می‌کنند که چشم مخاطب چگونه در فضای نقاشی حرکت کند. فرم‌ها می‌توانند از طبیعت الهام گرفته باشند، هندسی و منظم باشند یا از مرزهای واقعیت عبور کنند و به دنیای انتزاع راه یابند.

نقاشی؛ فراتر از بازنمایی واقعیت

نقاشی در طول تاریخ تنها وسیله‌ای برای ثبت چهره‌ها، طبیعت و رویدادهای تاریخی نبوده است. این هنر همواره راهی برای بیان اعتراض، روایت رنج‌های انسانی، بازتاب تحولات اجتماعی و ثبت فرهنگ و هویت جوامع بوده است.

گاهی یک نقاشی می‌تواند حقیقتی را آشکار کند که بیان آن با کلمات دشوار است. هنرمند لزوماً وظیفه ندارد جهان را همان‌گونه که هست بازنمایی کند؛ او می‌تواند جهان را از دریچه نگاه خود دوباره بسازد، بخش‌هایی از واقعیت را برجسته کند یا مخاطب را با پرسش‌هایی روبه‌رو سازد که پیش از آن به آن‌ها فکر نکرده است.

از سوی دیگر، نقاشی می‌تواند فرصتی برای شناخت خویشتن باشد. بسیاری از احساساتی که در زندگی روزمره پنهان می‌مانند، در جریان خلق یک اثر به سطح می‌آیند. گاهی هنرمند پیش از آنکه بداند چه چیزی در درونش می‌گذرد، آن را در قالب رنگ و تصویر روی بوم می‌بیند. از این منظر، نقاشی می‌تواند راهی برای مواجهه با خود، پردازش تجربه‌های شخصی و بیان احساسات سرکوب‌شده باشد.

هنر، امکانی برای دیدن دوباره جهان

شاید ارزش واقعی نقاشی در این باشد که به ما یادآوری می‌کند دیدن با نگاه کردن تفاوت دارد. هر انسانی جهان را از زاویه تجربه‌ها و احساسات خودش می‌بیند و هنرمند این فرصت را دارد که زاویه دید متفاوتی را با دیگران به اشتراک بگذارد.

یک اثر هنری ممکن است برای فردی یادآور خاطره‌ای دور باشد، برای دیگری حامل اندوهی عمیق و برای شخصی دیگر نمادی از امید و رهایی. همین تفاوت در برداشت‌هاست که به هنر معنایی زنده و بی‌پایان می‌بخشد.

در نهایت، نقاشی تلاشی است برای تبدیل امر نامرئی به تصویر؛ تبدیل احساس به رنگ، اندیشه به فرم و تجربه زیسته به اثری که می‌تواند فراتر از زمان و مکان با انسان‌های دیگر ارتباط برقرار کند. شاید یک نقاشی هیچ‌گاه نتواند تمام آنچه را که هنرمند در درون خود احساس می‌کند توضیح دهد، اما گاهی درست در همین ناگفته‌هاست که عمیق‌ترین معنای هنر شکل می‌گیرد

 

۱۴۰۵ آبان ۴, دوشنبه

فروغ فرخزاد،«غزل»

چون سنگها صدای مرا گوش می کنی

سنگی و ناشنیده فراموش می کنی

رگبار نوبهاری و خواب دریچه را

از ضربه های وسوسه مغشوش می کنی

دست مرا که ساقه ی سبز نوازش است

با برگهای مرده هم آغوش می کنی

ای ماهی طلائی مرداب خون من

خوش باد مستیت که مرا نوش می کنی

تو دره ی بنفش غروبی که روز را

بر سینه می فشاری و خاموش می کنی

در سایه ها فروغ تو بنشست و رنگ باخت

او را به سایه از چه سیه پوش می کنی؟


۱۴۰۵ مهر ۲۴, جمعه

تکه هایی از من

گاهی آدم آن‌قدر چیزها را درون خودش نگه می‌دارد که دیگر نمی‌داند کدام تکه از وجودش، خودش است و کدام تکه، ردّ زخم‌هایی‌ست که از دیگران به جا مانده.

این چهره، قصه‌ی تمام حرف‌هایی‌ست که گفته نشدند؛ خشم‌هایی که فرو خورده شدند، اشک‌هایی که پشت لبخند پنهان ماندند و فریادی که هیچ‌وقت صدا پیدا نکرد.

قرمزها، دردند؛ سیاهی‌ها، سایه‌ی خاطرات؛ و رنگ‌های روشن، تکه‌های کوچکی از امید که هنوز میان این همه آشفتگی زنده‌اند.

شاید من هم همین باشم؛
مجموعه‌ای از تکه‌های ناهماهنگ،
که هنوز دارند یاد می‌گیرند
چطور کنار هم بمانند

 

۱۴۰۵ مهر ۲۳, پنجشنبه

دستانت را از روی گردنم بردار

دستانت را از روی گردنم بردار؛

بگذار نفس بکشم.

مگر نمی‌بینی هوا هم در این خانه

از ترسِ تو راهش را گم کرده؟

این‌همه فشار برای چیست؟

مگر من چه خواسته‌ام،

جز سهم کوچکی از زندگی،

جز نفسی بی‌هراس،

جز صدایی که برای شنیده شدن

مجبور نباشد از گلوی زخمی‌اش عبور کند؟

دستانت را بردار...

من هنوز زنده‌ام.

هنوز در سینه‌ام قلبی می‌تپد

که روزی می‌خواست آواز بخواند،

بخندد،

عاشق شود،

و بی‌آنکه به اطرافش نگاه کند،

فقط نفس بکشد.


دستانت را بردار...

پیش از آنکه خفگی،

تنها زبان مشترک ما شو


 

به نام شما،هوشنگ ابتهاج

خبر کوتاه بود:

_«اعدامشان کردند.»
خروش دخترک برخاست.
لبش لرزید.
دو چشم خسته‌اش از اشک پُر شد،
گریه را سر داد…
و من با کوششی پُر درد، اشکم را نهان کردم.

_چرا اعدامشان کردند؟
می‌پرسد ز من با چشم اشک‌آلود،
چرا اعدامشان کردند؟

_ عزیزم، دخترم!
آنجا، شگفت‌انگیز دنیایی است:
دروغ و دشمنی فرمانروایی می‌کُند آنجا.
طلا: این کیمیای خونِ انسان‌ها
خدایی می‌کُند آنجا.
شگفت‌انگیز دنیایی که همچون قرن‌های دور
هنوز از ننگ آزار سیاهان دامن‌آلوده‌ست.
در آنجا حق و انسان حرف‌های پوچ و بیهوده‌ست.
در آنجا رهزنی، آدم‌کُشی، خون‌‌ریزی آزادست،
و دست‌و پای آزادی‌ست در زنجیر…

نفس‌های حبس‌شده


در فضایی تاریک و خفقان‌آلود، سینما به اتاقی تنگ و بی‌پنجره تبدیل شده است؛ جایی که تصویرها پیش از آنکه به پرده برسند، در تاریکی محو می‌شوند. چهره‌هایی نیمه‌پیدا، دوربین‌هایی خاموش و حلقه‌های فیلمی که در میان دیوارهای فشرده گرفتار شده‌اند، روایتگر هنرمندانی هستند که میان گفتن و سکوت کردن، میان خلق کردن و حذف شدن، محاصره شده‌اند.

رنگ‌های سیاه، خاکستری و قرمز تیره، سنگینی فضا، زخم سانسور و فشار خاموش را به تصویر می‌کشند. در میان این تاریکی، روزنه‌ای کوچک از نور باقی مانده است؛ نشانه‌ای از اینکه هنر، حتی در خفقان، هنوز زنده است.

این اثر درباره‌ی سکوت نیست؛ درباره‌ی فریادی است که اجازه‌ی شنیده‌شدن ندارد.