وقتی هنر به جرم تبدیل میشود؛ سرکوب آزادی بیان در ایران
هنر همیشه راهی برای بیان حقیقت، روایت رنجها و بازتاب واقعیتهای جامعه بوده است. اما در ایران، گاهی همین ابزار بیان بهانهای برای بازداشت، تهدید و صدور احکام قضایی علیه هنرمندان میشود. شعری که سروده میشود، ترانهای که خوانده میشود، کتابی که نوشته میشود یا حتی تابلویی که نقاشی میشود، ممکن است روزی بهعنوان مدرکی علیه خالق آن در یک پرونده امنیتی مورد استفاده قرار گیرد.
بر اساس گزارش مرکز حقوق بشر در ایران، جمهوری اسلامی در سالهای اخیر فعالیتهای هنری و فرهنگی را بیش از پیش به حوزه برخوردهای امنیتی و قضایی کشانده است. بررسی پرونده هنرمندان در رشتههای مختلف نشان میدهد که آزادی بیان هنری در معرض محدودیتهای جدی قرار دارد و دادگاهها از آثار ادبی و هنری برای طرح اتهامهای امنیتی استفاده میکنند.
نکته قابلتأمل این است که حتی دریافت مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز تضمینی برای امنیت هنرمندان نیست. در مواردی، هنرمندانی که فعالیتشان با مجوز رسمی انجام شده، باز هم از سوی نهادهای امنیتی، از جمله سازمان اطلاعات سپاه، مورد پیگرد قرار گرفتهاند.
این برخوردها تنها به هنرمندان شناختهشده محدود نمیشود. گروههای کوچک ادبی، باشگاههای کتابخوانی، محافل شعر و موسیقی و افرادی که برای حفظ و گسترش زبان مادری و فرهنگ بومی خود فعالیت میکنند نیز از فشارهای امنیتی در امان نیستند. به این ترتیب، حتی فعالیتهای فرهنگی محلی و جمعهای کوچک هنری نیز میتوانند به موضوع پروندههای قضایی تبدیل شوند.
از سوی دیگر، هنرمندان زن با محدودیتهای مضاعفی روبهرو هستند. مقررات تبعیضآمیز مبتنی بر جنسیت، از جمله قوانین مربوط به حجاب اجباری و ممنوعیت آوازخوانی زنان، بارها زمینه برخورد قضایی با زنان هنرمند را فراهم کرده است. در چنین شرایطی، هنر برای زنان نهتنها با محدودیتهای اجتماعی، بلکه با خطر مجازاتهای قانونی نیز همراه است.
بر اساس این گزارش، پیامدهای چنین برخوردهایی میتواند شامل زندان، شلاق، ممنوعیت خروج از کشور و محرومیت از ادامه فعالیت هنری باشد. اسفندیار آبان در همین زمینه هشدار داده است که مقامهای جمهوری اسلامی بارها نشان دادهاند چگونه یک فعالیت سیاسی یا فرهنگی میتواند بهسرعت در قالب یک پرونده امنیت ملی تعریف شود.
هنر با مجوز رسمی، اما بدون امنیت
یکی از نمونههای تازه این برخوردها به بازداشت چند فعال فرهنگی و هنرمند در استان خوزستان مربوط میشود. طبق گزارش مرکز حقوق بشر در ایران، در هفتههای اخیر چندین فعال فرهنگی در شهرهای مختلف این استان از سوی سازمان اطلاعات سپاه بازداشت شدهاند و تعدادی دیگر نیز به مراجع قضایی احضار شدهاند. وضعیت و محل نگهداری برخی از بازداشتشدگان همچنان مشخص نیست.
بخش مهمی از این بازداشتها به پروندهای مشترک درباره تولید و اجرای ترانهای با عنوان «از کارون تا درخت زیتون» مربوط میشود؛ اثری که با مجوز اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی اهواز تولید و سپس در یوتیوب منتشر شده بود.
مهدی ناصری، رئیس انجمن شعر عربی شهرستان شوش، و عارف ناصری، فعال فرهنگی، در ارتباط با این ترانه بازداشت شدند. حسین اهوازی و مهدی زائری، خوانندگان این اثر، نیز احضار و تهدید شدند. همچنین محمد کعبی، معروف به «ابوادریس»، و مهدی خالدی، فیلمساز و فعال فرهنگی عرب اهل شوشتر، در ارتباط با همین پرونده بازداشت شدند.
در ادامه این گزارش، به بازداشت اسد حلفی، فعال فرهنگی عرب ۳۷ ساله، نیز اشاره شده است. او پس از یورش نیروهای امنیتی به منزلش در محله گلدشت اهواز بازداشت و به مکانی نامعلوم منتقل شده است.
این اتفاقات بار دیگر پرسش مهمی را مطرح میکند: اگر اثری هنری با مجوز رسمی تولید شده باشد، چرا خالقان و عوامل آن باید به دلیل فعالیت فرهنگی خود با بازداشت و تهدید روبهرو شوند؟
وقتی سکوت تنها راه امن معرفی میشود
سرکوب هنرمندان فقط محدود کردن چند فرد یا متوقف کردن یک فعالیت فرهنگی نیست. چنین برخوردهایی بهتدریج فضای عمومی جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد و به دیگران این پیام را منتقل میکند که بیان آزادانه اندیشه و احساس میتواند هزینه سنگینی داشته باشد.
وقتی شاعر از سرودن، خواننده از خواندن، نویسنده از نوشتن و هنرمند از خلق اثر بترسد، آنچه آسیب میبیند تنها جامعه هنری نیست؛ حافظه فرهنگی، تنوع زبانی و حق جامعه برای روایت کردن زندگی خود نیز آسیب میبیند.
هنر قرار نیست در خدمت روایت رسمی قدرت باشد. هنرمند حق دارد از رنج، اعتراض، هویت، عشق، آزادی و واقعیتهای پیرامون خود سخن بگوید. تبدیل یک ترانه یا شعر به مدرک جرم، در حقیقت تبدیل بیان انسانی به موضوع امنیتی است.
مرکز حقوق بشر در ایران از دولتها و نهادهای سازمان ملل خواسته است برای آزادی فوری افرادی که به دلیل استفاده از حق آزادی بیان زندانی شدهاند اقدام کنند، وضعیت بازداشتشدگان را پیگیری کنند و پروندههای مشخص را مستقیماً با مقامهای جمهوری اسلامی مطرح کنند. همچنین این مرکز خواستار مطرح شدن نقض حقوق بشر در گفتوگوهای دوجانبه با ایران، اعمال تحریمهای هدفمند علیه مسئولان سرکوب آزادی بیان و پایان دادن به مجازاتهای بدنی، از جمله شلاق، شده است.
اما مسئله فراتر از چند پرونده و چند بازداشت است. مسئله حق انسان برای خلق کردن، اندیشیدن و بیان کردن است؛ حقی که نباید به مجوز حکومت وابسته باشد و نباید به بهای آزادی، امنیت و زندگی هنرمند تمام شود.
وقتی یک شعر میتواند مدرک جرم باشد، وقتی یک ترانه میتواند بهانه بازداشت شود و وقتی یک اثر هنری حتی با مجوز رسمی نیز امنیتی ندارد، دیگر فقط با سرکوب هنرمند روبهرو نیستیم؛ با تلاش برای خاموش کردن صدای یک جامعه